Trong những cuộc đàm đạo thượng lưu hay tại các phòng trưng bày kín đáo dành riêng cho khách VIP, một quy luật ngầm luôn tồn tại: Tầng lớp tinh hoa hiếm khi phô trương tài sản qua những món đồ ai cũng có thể mua nếu đủ tiền. Họ khao khát những giá trị mang tính tuyên ngôn cá nhân. Khi bước vào thế giới hội họa, họ đứng trước vô vàn lựa chọn: sơn dầu hoa mỹ, acrylic rực rỡ, hay màu nước mộng mơ. Nhưng cuối cùng, những người có gu thẩm mỹ khắt khe nhất và lòng tự tôn cao nhất lại luôn hướng sự lựa chọn của mình về tranh sơn mài.
Tại sao lại như vậy? Tại sao một chất liệu đầy tính thử thách, thâm trầm và tốn kém cả về thời gian lẫn tiền bạc lại trở thành “ngai vàng” trong bộ sưu tập của giới thượng lưu? Câu trả lời nằm ở một khái niệm quyền lực: Tính độc bản tuyệt đối.
1. Sự ảo tưởng về tính độc quyền của các chất liệu hội họa thông thường
Để hiểu được vị thế tối cao của sơn mài truyền thống, chúng ta cần làm một phép so sánh thẳng thắn với các chất liệu hội họa phổ biến nhất hiện nay như sơn dầu (Oil) hay Acrylic.
Sơn dầu và acrylic là nghệ thuật của sự đắp lớp có chủ đích (Additive process). Người họa sĩ pha màu trên bảng palette, đặt cọ lên toan và hoàn toàn làm chủ nét vẽ của mình. Màu sắc hiện lên chính xác như những gì họ tính toán.
Hệ lụy của sự “kiểm soát tuyệt đối” này là gì? Đó là khả năng sao chép. Nếu bạn mua một bức tranh sơn dầu đắt giá, và một ngày nọ, một vị tỷ phú khác đến gặp chính họa sĩ đó, đưa ra một mức giá không thể chối từ để yêu cầu vẽ lại một bức y hệt. Bằng kỹ thuật cá nhân, người họa sĩ hoàn toàn có thể chép lại chính tác phẩm của mình với độ giống lên tới 95-99%.
Ngay lúc đó, tính độc quyền của bức tranh bạn đang treo ở nhà lập tức bị phá vỡ. Nó không còn là duy nhất.
Nhưng đối với nghệ thuật sơn mài, kịch bản này là điều bất khả thi.
2. Nghệ thuật của sự phá hủy: Nơi khởi nguồn của “Độc bản tuyệt đối”
Điều làm nên sự vĩ đại và tính độc bản vô song của một bức tranh sơn mài Việt Nam nằm ở quy trình chế tác mang tính ngược ngạo: Vẽ để rồi xóa đi, đắp lên để rồi mài mòn.
Khác với nghệ thuật đắp lớp của sơn dầu, sơn mài là nghệ thuật của sự bóc tách (Subtractive process). Người nghệ sĩ sử dụng nhựa cây sơn ta, vàng lá, bạc nguyên chất, vỏ trứng cẩn lên mặt vóc, hết lớp này đến lớp khác. Sau đó, họ phủ lên tất cả một lớp sơn then (màu đen tuyền) hoặc sơn cánh gián dày đặc, chôn vùi toàn bộ những chi tiết rực rỡ ấy vào bóng tối.
Và đây là lúc phép màu của sự độc bản xuất hiện: Công đoạn mài tranh.
- Họa sĩ dùng nước, đá bùn, than củi và giấy ráp để mài phẳng bề mặt. Quá trình mài chính là quá trình đánh thức các dải màu đang ngủ quên dưới lớp sơn đen.
- Sự ngẫu nhiên thiêng liêng: Lực tay của họa sĩ dù có điêu luyện đến đâu cũng không thể kiểm soát được ma sát của nước và đá. Một cái lướt tay nhẹ, dải vàng thếp sẽ hiện ra rực rỡ; nhưng chỉ cần mạnh tay thêm một phần nghìn milimet, lớp vàng đó có thể bay mất, để lộ ra lớp vỏ trứng hay lớp bạc dầm bên dưới.
Sự giao thoa giữa ý chí của con người và sức mạnh ngẫu nhiên của tự nhiên (nước, đá, thời tiết) tạo ra những đường vân rạn, những mảng chuyển màu loang lổ đầy ma mị mà không một cỗ máy hay con người nào có thể tính toán trước.
Chân lý của sự xa xỉ: Ngay cả khi bạn trả cho người họa sĩ ấy hàng triệu đô la để vẽ lại chính tác phẩm của họ, họ cũng phải cúi đầu từ chối. Bởi lẽ, ngay cả tác giả cũng không thể mài lại những vết xước tự nhiên và những mảng sáng tối trùng khớp y hệt lần thứ nhất. Mỗi bức tranh sơn mài sinh ra đều mang một “DNA riêng biệt” không thể sao chép.
+---------------------------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| Tiêu chí | Tranh Sơn Dầu / Acrylic | Tranh Sơn Mài Truyền Thống |
+---------------------------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| Quá trình sáng tác | Đắp lớp có chủ đích | Bóc tách, mài mòn ngẫu nhiên |
| Khả năng sao chép | Họa sĩ có thể tự chép lại (95%) | Bất khả thi (Ngay cả với tác giả) |
| Mức độ kiểm soát màu | Hoàn toàn theo ý chí con người | Phụ thuộc vào nước, đá và tự nhiên|
| Tính chất sở hữu | Tính sở hữu hạn chế | Tính độc bản tuyệt đối (Only 1) |
+---------------------------+-----------------------------------+-------------------------------3. Thỏa mãn cái tôi cá nhân: Lời tuyên ngôn của quyền lực ngầm (Quiet Power)
Giới tinh hoa và những người có thu nhập cao luôn mang trong mình một khao khát mãnh liệt: Sự cá nhân hóa và vị thế độc tôn. Họ sẵn sàng chi trả những khoản tiền khổng lồ không phải để mua một đồ vật, mà để mua đặc quyền “Tôi là người duy nhất sở hữu nó”.
Khi bạn treo một bức tranh sơn mài Việt Nam tại vị trí trung tâm của phòng khách hay đại sảnh doanh nghiệp, bạn đang đưa ra một lời tuyên ngôn không lời nhưng đầy sức nặng về đẳng cấp của bản thân.
Hãy hình dung một buổi tiệc thượng lưu tại gia, nơi những vị khách quý của bạn đều là những người am tường cái đẹp. Khi họ dừng chân trước bức tranh sơn mài của bạn và trầm trồ trước sự rực rỡ của vàng thếp ẩn dưới lớp sơn then sâu thẳm, bạn có thể kiêu hãnh và điềm nhiên chia sẻ rằng: “Trên toàn thế giới này, không có bức thứ hai nào giống như vậy. Thậm chí chính người họa sĩ ấy cũng không thể làm lại cho tôi một phiên bản tương tự.”
Đó chính là sự thỏa mãn tột độ của cái tôi cá nhân. Bạn không sở hữu một sản phẩm “Limited Edition” (Phiên bản giới hạn) được sản xuất 10 hay 100 bản. Trong nghệ thuật sơn mài, mọi tác phẩm ngay từ khi sinh ra đã mang định dạng 1/1 (Unique).
4. Vượt lên trên vật chất: Cuộc chơi của sự kiên nhẫn và tầm nhìn
Người sành nghệ thuật chọn sơn mài vì họ hiểu được triết lý sâu xa ẩn chứa trong chất liệu này. Tiền bạc có thể mua được sự thỏa mãn tức thời, nhưng không thể ra lệnh cho thời gian trôi nhanh hơn hay ép một giọt sơn tự nhiên phải khô ngay lập tức.
- Sự đồng điệu về cốt cách: Để hoàn thành một tác phẩm sơn mài truyền thống, người nghệ sĩ phải kiên nhẫn ủ vóc, bó đất, lót sơn, thếp vàng và mài mòn qua ròng rã nhiều tháng trời. Quá trình lao tâm khổ tứ, đập đi xây lại, giấu những thứ lộng lẫy nhất vào bóng tối để rồi cất công mài dũa cho chúng tỏa sáng… lại vô tình trùng khớp với chính hành trình vươn tới đỉnh cao thành công của những doanh nhân, những nhà lãnh đạo xuất chúng.
- Giá trị không thể đo đếm: Người ta không thể dùng thước đo công nghiệp để định giá một bức tranh sơn mài. Khi bạn mua tác phẩm này, bạn đang mua hàng ngàn giờ lao động bằng tay, sự đánh cược với thời tiết đỏng đảnh, và cả những giọt mồ hôi, thậm chí là sự phồng rộp da tay do dị ứng nhựa sơn của người nghệ sĩ.
Lựa chọn sơn mài chính là cách người mua thể hiện phông nền văn hóa sâu rộng của mình. Họ tôn trọng sự khổ hạnh của nghệ thuật thủ công và có đủ độ “tĩnh” để thưởng thức một vẻ đẹp cần thời gian để thấu hiểu, thay vì chạy theo những giá trị hào nhoáng bề nổi.
Kết luận: Độc bản tuyệt đối – Tôn vinh đẳng cấp trường tồn
Lịch sử mỹ thuật thế giới đã chứng kiến sự thăng trầm của vô vàn chất liệu và trào lưu khác nhau, nhưng nghệ thuật sơn mài vẫn luôn sừng sững giữ vững ngôi vương của sự xa xỉ tại Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng.
Không phải ngẫu nhiên mà những nhà sưu tập lão luyện, những chính khách hay giới tinh hoa lại ưu ái chất liệu này đến vậy. Ranh giới giữa một người có tiền mua tranh trang trí và một nhà sưu tập có gu thẩm mỹ đỉnh cao thường được phân định bằng khả năng thấu hiểu giá trị của sự độc bản.
“Sở hữu tranh sơn mài là sở hữu một độc bản không thể trùng lặp.”
Một bức tranh sơn mài Việt Nam không chỉ làm bừng sáng không gian kiến trúc đương đại bằng thứ ánh sáng vương giả của vàng và bạc, mà nó còn là một thứ “trang sức” tối thượng cho tâm hồn và vị thế của người sở hữu. Thay vì chọn những tác phẩm có thể dễ dàng bị sao chép hoặc sản xuất hàng loạt, việc đầu tư vào sơn mài truyền thống là cách bạn đóng dấu bản ngã duy nhất của mình lên không gian sống, tạo dựng một di sản vĩnh cửu không bao giờ có thể bị thay thế hay phai mờ.
